दुइ बर्षदेखि नागरिक खोज्दै अमेरिकी दुतावास

लक्ष्मीप्रसाद खतिवडा

काठमाडौं, १ चैत

काठमाडौंस्थित अमेरिकी राजदुतावास विगत करिव २ बर्ष देखि हराइरहेकी एक युवतिको खोजी गरिरहेको छ । दुतावास बारम्बार प्रहरी तथा सेनालाइ पत्र पठाउँछ र खोजी कार्यमा भइरहेको प्रगति बारे विवरण माग्छ । राजधानीको महाराजगन्ज स्थित अमेरिकी दूतावासका भित्ताहरुमा उनी हराएको जानकारी सहितको तस्बिर राखिएको छ । 

हराइरहेकी युवति स्याक्को

२२ अप्रिल २०१० देखि नेपालमा वेपत्ता भएकी यि युवति हुन् अमेरिकाको कोलोराडो राज्यकी ओव्री क्यारोलिन स्याक्को । टे«किङका लागी हिडेकी स्याक्को रसुवाको लामा होटलमा अन्तिम पटक देखिएकी थिइन् । टे«किङ गाइडहरुका अनुसार रसुवाका गाउँगाउँमा उनका खुइलिएका तस्विर अझै भेटिन्छन् । पर्यटक बढि पुग्ने ठमेलका होटल र खाजाघरहरुमा पनि उनको तस्विर टाँसिएको छ । 

२० अप्रिल २०१० मा नेपाल पर्यटन बोर्डबाट १०३३९२ नम्बरको टे«किङ परमिट कार्ड (टिम्स) लिएर काठमाडौंबाट स्याफ्रुबेसी हुँदै लाङटाङ क्षेत्रको पदयात्रामा हिडेकी स्याक्को त्यसको २ दिनमै हराइन् । टिम्स कार्ड अनुसार उनी मे १ सम्ममा काठमाडौं फर्किनुपर्ने थियो । 

स्याक्को परिवारले मृत्युको प्रमाण फेला नपरेसम्म खोजी कार्य जारी राखिने बताएको छ । ‘६ सय ९२ दिन भयो हामी राम्ररी सुत्न नसकेको । उनी कतै हुनुपर्छ भनेर आशा मारेका छैनौं ।’ छोरीको खोजीमा चौथो पटक नेपाल आएकी आमा कोन्नी स्याक्कोले भनिन् । उनले नेपाल प्रहरीका महानिरिक्षक रविन्द्र प्रताप शाह र प्रहरीका अन्य उच्च अधिकारीलाइ भेटिन् । भौगोलिक कठिनाइका कारण खोजी कार्य प्रभावकारी हुन नसकेको तर प्रयास जारी राख्ने आश्वासन पाएको उनले बताइन् । स्याक्कोको खोजीका लागी अमेरिकी सरकार जस्तो सुकै सहयोग गर्न तयार रहेको तर यहाँको गृह मन्त्रालयले यो स्विकार नगरेको दावी उनको छ । उनी प्रधानमन्त्री डा. बाबुराम भट्राइलाइ भेट्ने प्रयास गरिरहेकी छिन् । 

खोजि कार्यमा एक करोड रुपैयाँ भन्दा बढि खर्च भइसकेको स्याक्को परिवारले बताएको छ । ‘हाम्रो लागी पैसा ठूलो कुरा होइन, उनी भेट्टिनुप¥यो ।’ कोन्नीले भनिन् । स्याक्कोको सूचना दिने व्यक्तिलाइ २० लाख रुपैयाँ पुरस्कार दिने घोषणा गरिएको छ । 

नेपालमा पटक पटक पर्यटकमाथी आक्रमण भइरहेको भन्दै कोन्नीले यसले नेपालको पर्यटनमा नै असर पुग्ने बताइन् । ‘पर्यटकको सुरक्षा गर्नु तपाइहरुको दायित्व हो ।’ उनले भनिन् । सुरक्षा निकायले छोरीको खोजीमा चासो नदेखाएको आरोप लगाउँदै उनले यो विषयलाइ अन्तराष्ट्रियकरण गरेर नेपालको पर्यटन नै धराशायी बनाइदिने चेतावनी समेत दिइन् । परिवारका अनुसार अमेरिकाबाट सन् २००९ डिसेम्बरमा उनी पहिलो पटक एसियाका लागि हिडेकी थिइन् । उनी श्रीलंका, भारत हुँदै नेपाल आइपुगेकी थिइन् ।  

गत डिसेम्बरमा पनि एक अमेरिकी महिला लेना सेसन गोसाइकुण्ड क्षेत्रमा वेपत्ता भएकी थिइन् । तर त्यसको खासै चर्चा भएन । ओब्रीका बुवा पउल स्याक्को कोलोराडो राज्यका न्यायधिश भएकाले दुतावासलाइ अमेरिकाको दवाव रहेको बताइएको छ । अमेरिकी संस्था एफबीआईले पनि उनको खोजीका लागी दवाव दिइरहेको छ । आमा स्याक्कोका अनुसार उनको स्थिति थाहा पाउन ८ हजार भन्दा बढि पत्र अमेरिकी विदेशमन्त्री हिलारी क्लिन्टनलाई बुझाइएको छ ।

टे«किङ एजेन्सीज एसोसिएसन अफ नेपाल (टान) अनुसार स्याक्को लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज स्थित सेनाको चेकपोष्टमा ‘इन्ट्री’ भएकि छिन् तर त्यसपछि उनको कुनै रेकर्ड छैन । यो प्रकरणमा अप्रत्यक्ष रुपमा सेना जोडिएपछि स्याक्को खोजी अभियानको संयोजन गरिरहेको टानले सेनासँग केहि विवरण मागेको छ । ‘स्याक्को इन्ट्री भएको दिन को को ड्युटीमा थिए, को बाहिर थियो, कोहि शंकास्पद छ कि भनेर सोधेका छौं तर अहिलेसम्म जवाफ आएको छैन ।’ टानका महासचिव मोहन लम्सालले भने । सेनाले समेत सक्रियतापूर्वक स्याक्कोको खोजी गरिरहेको उनले जानकारी दिए । 

स्याक्को हराए पछि टानको संयोजनमा अमेरिकी दुतावास, सेना, प्रहरी र स्थानिय प्रशासनको सहयोगमा फिस्टेल एयरको हेलिकोप्टरबाट शंका लागेको सबै ठाउँमा खोजिएको थियो । ‘५ पटकसम्म ‘स्टिङ अपरेसन’ गरियो । सेनाले २ पटक छुट्टै हेलिकोप्टरबाट खोज्यो ।’ लम्सालले भने । टानले आफ्नै खर्चमा पनि स्थानिय मानिसहरु खटाएको र महिनौंसम्म काम गर्ने मान्छेको भेषमा विभिन्न व्यक्ति राखिएको उनले जानकारी दिए । 

टे«किङ जाने पर्यटकको सूचना व्यवस्थित गर्न पर्यटन बोर्डले तिन बर्ष अघि टिम्स प्रणाली लागु गरेको थियो । तर यो प्रभावकारी हुन सकेको छैन । काठमाडौंबाट टिम्स लिएर हिडेपनि ठाउठाउमा चेकिङ प्याइन्ट नहुदा समस्या भएको टे«किङ व्यवसायीहरुको भनाइ छ । टिम्स प्रभावकारी बनाउन अनलाइन फर्मको व्यवस्था गरिएको र ठाउठाउमा चेकिङको व्यवस्था गरिएको टानले जनाएको छ । यसबाट कुन पर्यटक कहाँ पुगेको छ थाहा पाउन सकिन्छ । व्यक्तिगत टिम्स कार्ड नदिने र कम्तिमा एक जना सहयोगी लिएरै हिड्नुपर्ने व्यवस्था गर्ने तयारी भइरहेको बताइएको छ ।

सुरक्षित छैनन् महत्वपूर्ण सूचना

लक्ष्मीप्रसाद खतिवडा

काठमाडौँ, ३० फागुन
मोबाइलको सिमकार्ड लिँदा होस् वा बैंकमा खाता खोल्दा, अथवा अन्य कुनै फाराम भर्दा हामी थुप्रै व्यक्तिगत सूचनाहरू भर्ने गर्छौँ । तर, हामीले उपलब्ध गराएका ती सूचना कतिको सुरक्षित राखिएका छन् हामी हेक्का राख्दैनौँ ।

सूचनाको सुरक्षा लेखाप्रणाली नहुँदा महत्वपूर्ण सूचनाको सुरक्षा कमजोर रहेको विज्ञहरू बताउँछन् । ‘नेपालमा हरेक वर्ष आर्थिक लेखापरीक्षण हुन्छ, तर कुनै पनि क्षेत्रको ‘डाटा’ कति सुरक्षित छ भनेर मूल्याङ्कन हुने गरेको छैन,’ विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयअन्तर्गतको प्रमाणीकरण नियन्त्रकको कार्यालयका प्रमुख राजनराज पन्तले भने । महत्वपूर्ण सूचनाको सुरक्षाका लागि लेखाप्रणाली आवश्यक रहेको र आन्तरिकमात्र नभएर स्वतन्त्र रूपमा पनि लेखापरीक्षण गराउनुपर्ने उनको भनाइ छ । सङ्घसंस्थाले प्रयोग गर्ने ‘एप्लिकेसन’ पनि कति भरपर्दो छ त्यसको मूल्याङ्कन हुनुपर्ने पन्तको भनाइ छ । ‘इलेक्ट्रोनिक डाटा बढी संवेदनशील हुन्छ र सुरक्षा गर्न पनि बढी गाह्रो हुन्छ, तर नेपालका कुनै पनि कम्पनीसँग डाटा नष्ट भए कसरी रिकभर गर्ने भन्ने योजना छैन,’ उनले भने । सूचनाको सुरक्षा लेखापरीक्षणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय गाइडलाइन तोकिएको र विकसित मुलुकले अनिवार्य रूपमा यस्तो लेखापरीक्षण गराउने गरेको उनले बताए । नेपालमा करिब दर्जनजति सूचना सुरक्षा लेखापरीक्षक रहेको बताइएको छ ।

कुनै पनि कम्पनी तथा संस्थाका लागि सूचना महत्वपूर्ण सम्पत्ति हो । यो मेटिए आर्थिक नोक्सानीका साथै संस्थाको छवि पनि बिग्रिन सक्छ । तर, नेपालमा अहिलेसम्म सूचना राख्ने प्रणाली, सूचना रेकर्डको अवस्था, संस्थाको आइटी नीति, प्राविधिक कर्मचारीको अवस्था आदि बारे लेखापरीक्षण गर्ने प्रचलन सुरु भएकै छैन । विशेषगरी बैंकिङ क्षेत्रमा सूचनाको सुरक्षा कमजोर रहेको विज्ञहरूको टिप्पणी छ । ‘व्यक्तिको लाखाको सम्पत्तिबारे सूचना कति सुरक्षित छ भन्ने कुरा महत्वपूर्ण छ । तर, सूचना सुरक्षाको अवस्थाका बारेमा आन्तरिक तथा स्वतन्त्र लेखापरीक्षण गर्ने प्रचलन छैन’, पन्तले भने । सूचना प्रविधिको विकाससँगै बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले मोबाइल तथा इन्टरनेट बैंकिङ सेवा दिन थाले पनि यो पूर्ण रूपमा सुरक्षित नभएको विज्ञहरूको भनाइ छ । अनलाइनबाट लिइने सूचनाको दुरुपयोग हुनसक्ने सम्भावना बढी हुने भएकाले अनलाइन फाराम भर्दा व्यक्तिगत सूचना नदिन उनीहरूको सुझाव छ ।

गत पुसमा नक्कली एटिएम कार्डको प्रयोग गरी नबिल बैंकबाट ८० लाख रुपियाँ चोरी भएको थियो । यसमा बैंककै पूर्व कर्मचारीको सम्लग्नता देखिएपछि आन्तरिक रूपमा पनि सूचना सुरक्षाको अवस्था कमजोर रहेको देखिएको छ । ‘बाहिरबाट त खतरा छँदैछ, आन्तरिक रूपमा पनि खतरा छ,’ एक प्रविधि विज्ञले भने । बैंकहरूले अनावश्यक रूपमा व्यक्तिको सूचना लिने गरेको उनको दाबी छ । सूचना प्रविधिको विकाससँगै देखापरिरहेका नयाँनयाँ विषय सम्बोधन गर्न सरकारले कार्ययोजना बनाइरहेको विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयका सचिव केशव भट्टराई बताउँछन् । विज्ञान र प्रविधिले सबै क्षेत्रलाई छुने भएकाले यसको विकासमा ध्यान दिनुपर्ने तर यसका लागि स्रोत स्–साधनको कमी रहेको उनको भनाइ छ । प्रविधि विकासका लागि मन्त्रालयअन्तर्गत आइटी विभाग स्थापना गर्ने काम अन्तिम चरणमा पुगको जानकारी उनले दिए ।

इन्टरनेट प्रयोगकर्ता ४० लाख

काठमाडौँ, २९ फागुन । सूचना प्रविधिको अभिन्न अङ्ग मानिने इन्टरनेटका प्रयोगकर्ता नेपालमा ४० लाख ४७ हजार पुगेका छन् । नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणले प्रकाशित गरेको व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (एमआइएस) को आधारमा यो तथ्याङ्क बाहिर आएको हो ।

प्राधिकरणका अनुसार १५.२० प्रतिशत जनतामा इन्टरनेटको पहुँच पुगेको छ । सबैभन्दा बढी इन्टरनेट प्रयोगकर्ता निजी कम्पनी एनसेलका छन् । उसका २३ लाख १३ हजार इन्टरनेट ग्राहक रहेको प्राधिकरणको तथ्याङ्क छ । तर, एनसेलका सबै प्रयोगकर्ता जिपिआरएसका हुन् । नेपाल टेलिकमका भने १६ लाख ५ हजार इन्टरनेट ग्राहक छन् । टेलिकमले डायलअप, एडिएसएल, जिपिआरएस र सिडिएमए आइएक्स प्रविधिमा इन्टरनेट सेवा प्रदान गरिरहेको छ । टेलिकमका ७८ हजार तीन सय ९० ग्राहक एडिएसएलका छन् भने १४ लाख १३ हजार जिपिआरएस प्रयोगकर्ता छन् । सिडिएमए इन्टरनेट प्रयोगकर्ता एक लाख आठ हजार छन् । युटिएलका भने ६६ हजार तीन सय ७० इन्टरनेट ग्राहक छन् ।

सेवा महङ्गो भएका कारण निजी क्षेत्रका इन्टरनेट सेवा प्रदायक कम्पनी (आइएसपी) का ग्राहक भने बढ्न सकेका छैनन् । आइएसपीका ६२ हजार चार सय ग्राहक छन् । यीमध्ये वायरलेस इन्टरनेटका ग्राहक ३१ हजार र केवुलबाट इन्टरनेट चलाउने १७ हजार छन् । त्यस्तै १४ हजारले डायलअप इन्टरनेट चलाइरहेका छन् । प्राधिकरणले हालसम्म ४६ वटा कम्पनीलाई इन्टरनेट सेवा प्रदायकको लाइसेन्स दिएको छ ।

कुल इन्टरनेट प्रयोगकर्तामध्ये सबैभन्दा बढी ५७ प्रतिशत एनसेलका छन् । त्यस्तै नेपाल टेलिकमका प्रयोगकर्ता ४० प्रतिशत छन् भने युटिएल र अन्य इन्टरनेट सेवा प्रदायक कम्पनीहरूको हिस्सा क्रमशः दुई र एक प्रतिशत छ । पछिल्लो समय इन्टरनेट मोबाइल टेलिफोनमा समेत चल्ने भएपछि यसका ग्राहक ह्वात्तै बढेका हुन् । एक महिनामा सरदर एक लाख ७० हजार जिपिआरएसका ग्राहक थपिने गरेको तथ्याङ्क छ । एडिएसएल र डायलअपका ग्राहक भने उल्लेख्य रूपमा बढ्न सकेका छैनन् ।

इन्टरनेट प्रयोगकर्तालाई मुलुकको आर्थिक विकासको एक महत्वपूर्ण सूचकाङ्कका रूपमा लिइन्छ । तर, प्रयोगकर्ता बढे पनि कुल गार्हस्थ उत्पादनमा यसको सकारात्मक प्रभाव देखिएको छैन । मोबाइलमा इन्टरनेट चलाउनेको सङ्ख्या बढी भएकाले आर्थिक प्रभाव नपरेको विज्ञहरू बताउँछन् । दूरसञ्चार प्राधिकरणका निर्देशक पुरुषोत्तम खनाल तीव्र गतिको ब्रोडब्यान्ड इन्टनेट महङ्गो भएकाले उपभोक्ता बढ्न नसकेको बताउँछन् । ग्रामीण दूरसञ्चार कोषमा जम्मा भएको सवा पाँच अर्ब रुपियाँ ग्रामीण क्षेत्रमा अप्टिकल फाइबरमार्फत इन्टरनेट सेवा विस्तार गर्ने, सेवा प्रदायकलाई अनुदान दिने योजना रहेको निर्देशक खनालले जानकारी दिए । पुस मसान्तसम्ममा टेलिफोन प्रयोगकर्ता नेपालीको सङ्ख्या भने १५ करोड ३२ लाख २७ हजार पुगेको छ । यो कुल जनसङ्ख्याको करिब ५८ प्रतिशत हो । दूरसञ्चार क्षेत्रको वार्षिक वृद्धिदर ४४ प्रतिशत रहेको र यही अवस्था कायम रहे दुई वर्षमा शतप्रतिशत टेलिघनत्व पुग्ने प्राधिकरणले जनाएको छ ।

मोबाइल प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या १३ करोड ६० लाख नाघेको छ । पछिल्लो तीन वर्षमा मोबाइल प्रयोगकर्ता तीन गुणाले बढेका छन् भने मासिक दुई लाख ५० हजार मोबाइल प्रयोगकर्ता थपिइरहेका छन् ।  टेलिकम क्षेत्रमा गत आर्थिक वर्षमा ४६ अर्ब रुपियाँको कारोबार भएको थियो भने सरकारलाई २० अर्ब रुपियाँ राजस्व प्राप्त भएको थियो । यो क्षेत्रले ५० हजारलाई प्रत्यक्ष रोजगारी दिएको बताइएको छ ।  अन्तर्राष्ट्रिय अनलाइन पपुलेसन फोरकास्टको दाबीअनुसार सन् २०१३ सम्ममा विश्वभर इन्टरनेट प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या दुई अर्ब २० करोड पुग्नेछ । एसियामा ४३ प्रतिशत जनताको पहुँचमा इन्टरनेट पुग्ने वेबसाइटको दाबी रहेको छ ।  हाल सबैभन्दा बढी इन्टरनेट प्रयोगकर्ता चीनमा छन् । विकसित मुलुकका तुलनामा नेपालजस्तो विकासोन्मुख मुलुकमा इन्टरनेट प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या तीव्र रूपमा बढ्ने प्रक्षेपण गरिएको छ ...